Dzień dobry wszystkim,
Zwracam się do Was z prośbą o pomoc w ustaleniu szczegółów dotyczących pracy mojego przodka w strukturach kolejowych w Bydgoszczy w okresie międzywojennym.
Mój przodek przeprowadził się z rodziną z Niemiec do Bydgoszczy i mieszkał tam w latach 1925–1929. W lokalnych księgach adresowych z tamtego okresu figuruje początkowo jako „robotnik”, a pod koniec lat 20. jako „robotnik kolejowy” oraz „woźny kolejowy”.
Posiadam jego zdjęcie w mundurze (załączam poniżej, z zasłoniętą twarzą). Na kołnierzu (stójce) widoczne są charakterystyczne emblematy skrzydełek kolejowych. Chciałbym zyskać absolutną pewność co do formacji. Czy ktoś z Was, na podstawie załączonego zdjęcia oraz podanych lat, byłby w stanie jednoznacznie zidentyfikować ten mundur i potwierdzić, że to oficjalne struktury Dyrekcji Kolei Państwowych w Bydgoszczy (PKP) z lat 20., a nie formacja niemiecka (Deutsche Reichsbahn)?
Moje drugie pytanie dotyczy dokumentacji: Gdzie oprócz Archiwum Państwowego w Bydgoszczy mógłbym szukać dokumentów pracowniczych (rejestrów, list płac, spisów funkcjonariuszy) dla pracowników niższego szczebla/woźnych PKP z lat 1925–1929? Czy w Warszawie (np. AAN) lub innych wyspecjalizowanych zbiorach istnieją zachowane archiwa personalne z tego okresu dla dyrekcji bydgoskiej?
Będę ogromnie wdzięczny za każdą wskazówkę, pomoc w analizie elementów munduru lub nakierowanie na konkretne zespoły archiwalne.
Pozdrawiam serdecznie!
To będzie eksperyment. Często używam Gemini Pro (AI od Google) do analizy historycznych zdjęć. Najlepiej jakby ktoś kto się zna na kolejnictwie to potwierdził - ale wklejam co mi odpowiedziało Gemini.
1. Wrzuciłem samo zdjęcie z zapytaniem co to za mundur. Odpowiedziało:
est to polski mundur kolejarski (kolejarza). Z uwagi na swój krój i system oznaczeń, najprawdopodobniej pochodzi z okresu II Rzeczypospolitej (ewentualnie z wczesnych lat powojennych, przed gruntowną reformą umundurowania PKP w 1954 roku).
Kluczowe elementy widoczne na zdjęciu, które pozwalają na tę identyfikację:
Uskrzydlone koło: Na prawej patce (po lewej stronie z perspektywy widza) znajduje się charakterystyczne koło ze skrzydłami. Jest to klasyczny i najbardziej rozpoznawalny symbol Polskich Kolei Państwowych.
Oznaczenia przydziału: Na lewej patce (po prawej stronie na zdjęciu) widoczne są litery lub cyfry. W przedwojennych przepisach mundurowych PKP te znaki określały przynależność do konkretnej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych (DOKP) – na przykład "P" oznaczało Poznań, "W" Warszawę – lub wskazywały na konkretny wydział służby.
Krój munduru: Marynarka jest zapinana wysoko pod szyję, z kołnierzem typu stojąco-wykładanego. Taki fason był standardem przed drugą wojną światową i krótko po niej, zanim do powszechnego użytku na kolei weszły marynarki z otwartym kołnierzem, noszone do koszuli z krawatem.
Guziki: Tradycyjne, metalowe guziki, na których w tego typu umundurowaniu wytłaczano najczęściej orła lub orła z uskrzydlonym kołem (szczegóły są tu nieco zatarte, ale proporcje i układ odpowiadają standardom PKP).
Układ – symbol kolejnictwa na jednej patce i litery/numer na drugiej – to podręcznikowy przykład historycznego munduru państwowych służb kolejowych.
2. Potem dokleiłem treść Twojego posta i teraz odpowiedziało tak:
1. Kwestia munduru: Czy to na pewno polskie PKP?
Możesz z pełnym przekonaniem uspokoić pytającego – to absolutnie i bezsprzecznie polski mundur kolejarski z okresu II RP, a nie niemiecka formacja Deutsche Reichsbahn.
Kluczowym argumentem jest asymetryczny układ emblematów na kołnierzu. Na jednej patce widnieje uskrzydlone koło (uniwersalny symbol kolejnictwa, ale tutaj w polskim wykonaniu), a na drugiej oznaczenia literowe lub cyfrowe (określające przydział do dyrekcji lub wydziału). Taki asymetryczny system znakowania na wysokiej stójce był charakterystyczny dla polskich przepisów mundurowych w latach 20. i 30. W tym samym czasie w Republice Weimarskiej mundury Deutsche Reichsbahn miały zupełnie inną standaryzację – noszono zazwyczaj symetryczne patki (tzw. Spiegel), często czarne z odpowiednimi wypustkami, bez tego specyficznego, asymetrycznego układu ze skrzydlatym kołem bezpośrednio na kołnierzu.
2. Gdzie szukać akt personalnych niższego szczebla (1925–1929)?
Poszukiwania akt pracowniczych z tego okresu bywają trudne, ponieważ dokumentacja niższego szczebla („robotnik”, „woźny”) rzadko trafiała do archiwów centralnych, ale jest kilka bardzo konkretnych tropów:
Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD) w Warszawie:
To może być strzał w dziesiątkę, biorąc pod uwagę podane lata. W AGAD znajduje się zespół o nazwie „Akta osobowe pracowników kolejowych 1882 - 1925” (Sygnatura: 1/310/0/7). Ponieważ przodek rozpoczął pracę w Bydgoszczy właśnie około 1925 roku, istnieje szansa, że dokumentacja z jego przyjęcia do służby tam trafiła.
Archiwum Państwowe w Bydgoszczy (APB):
Choć autor pytania już o nim wspomniał, warto go nakierować na konkretny zespół: Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w Toruniu 1920-1939 (Nr zespołu: 6/154/0). W okresie międzywojennym struktury kolei na tym terenie ulegały reorganizacjom i często dokumentacja bydgoskich węzłów trafiała do dyrekcji w Toruniu, a ostatecznie spoczęła w zasobach APB. Warto sprawdzić w tym zespole serie dotyczące spraw personalnych i list płac.
Podpowiedź genealogiczna: W APB warto też dokładnie sprawdzić Akta Ewidencji Ludności (karty meldunkowe) dla Bydgoszczy. Bardzo często przy zmianach meldunku lub statusu (z "robotnika" na "woźnego PKP") urzędnicy precyzyjnie wpisywali dokładną nazwę zakładu pracy lub wydziału, co ułatwi dalsze poszukiwania.
Archiwum Akt Nowych (AAN) w Warszawie:
W AAN znajduje się zespół Ministerstwo Komunikacji (1922-1939), jednak szanse na znalezienie tam teczki osobowej woźnego są znikome. Dokumentacja centralna obejmowała wyższą kadrę urzędniczą. Akta niższych rangą pracowników trafiały tam zazwyczaj tylko w wyjątkowych sytuacjach: przy odwołaniach dyscyplinarnych, sporach emerytalnych na szczeblu ministerialnym lub w przypadku wniosków o nadanie odznaczeń państwowych (np. Krzyża Zasługi).
Archiwum Zakładowe PKP S.A. w Sosnowcu:
Jeżeli przodek przetrwał wojnę i kontynuował pracę na kolei po 1945 roku, jego przedwojenny staż pracy musiał zostać udokumentowany dla celów emerytalno-rentowych. W takim scenariuszu jego powojenna teczka – zawierająca odpisy lub zaświadczenia z lat 1925-1929 – znajduje się w potężnych zasobach archiwum w Sosnowcu.
Dziękuję bardzo za pomoc i za to ciekawe, eksperymentalne podejście z Gemini!
To wszystko wcale nie jest takie proste do jednoznacznej oceny. Sam na początku byłem przekonany, że to jednak mundur niemieckiej kolei (Deutsche Reichsbahn). Spójrzcie tutaj: https://www.lotsearch.de/lot/deutsche-r ... 0-58628346
– te mundury są do siebie wizualnie bardzo podobne, szczególnie dla kogoś, kto nie jest ekspertem od detali.
Co ciekawe, moja sztuczna inteligencja na samym początku też dała się na to nabrać i na pierwszy rzut oka pomyliła się dokładnie tak samo jak ja!
Kiedy potem pytałem moją KI, gdzie mogę złożyć zapytanie i gdzie mogą znajdować się jeszcze jakieś informacje, jej propozycje dotyczące polskiej kolei niestety nie sprawdziły się tak łatwo. Musiałem więc na początku samemu wszystko żmudnie sprawdzać i szukać na własną rękę.
Tym bardziej dziękuję za te konkretne namiary na zespoły archiwalne w AGAD i Bydgoszczy (szczególnie za podpowiedź z kartami meldowymi!). To dla mnie świetny, nowy ślad do dalszych poszukiwań.
Rzeczywiście, podobieństwo jest niesamowite. Przeczytałem raz jeszcze co wcześniej Gemini mówiło o patkach i ja nie widzę na drugiej patce liter i cyfr. Wrzuciłem więc znów do tego wątku nowe zdjęcie - to z manekinem i niemieckim mundurem - i powiedziałem o swoich wątpliwościach co do patek. Teraz odpowiedział tak:
Biorąc pod uwagę Twoją poprawkę, mundur ze starej fotografii wykazuje kluczowe cechy niemieckiego munduru kolejowego (Deutsche Reichsbahn lub jego wczesnorepublikańskich odpowiedników). Świadczą o tym dwa detale:
Symetryczne patki: Obecność uskrzydlonego koła na obu patkach to standard w niemieckim kolejnictwie tamtego okresu.
Krój kieszeni na piersi (koronny dowód): W pierwszym zdjęciu wyraźnie widać, że kieszenie mają pionową kontrafałdę (zakładkę/plisę biegnącą przez środek) oraz klapki wycięte w tzw. jaskółczy ogon (charakterystyczne trzy ząbki). To jest typowy krój niemieckich mundurów państwowych – ułożenie i kształt kieszeni na pierwszym zdjęciu są identyczne z tymi na kolorowym zdjęciu manekina. Polskie przedwojenne mundury kolejowe miały inny, zazwyczaj prostszy krój kieszeni, często bez kontrafałd.